شربت ترک اعتیاد: چیزی که در آگهی می‌بینید درمان نیست
شربت ترک اعتیاد وجود ندارد. این شربت‌ها یا مخدر دیگری دارند یا ماده‌ای ناشناخته و خطرناک. خطر اوردوز، تشنج و آریتمی را جدی بگیرید.
هفته‌ای نیست که کسی با یک شیشه شربت بی‌برچسب یا یک اسکرین‌شات از اینستاگرام به مطب نیاید و بپرسد: «دکتر، این را بخورم؟» آگهی قول داده هفت روزه، بی‌درد و بی‌خماری. جواب من کوتاه است: شربت ترک اعتیاد وجود ندارد. نه در داروخانه، نه در عطاری، نه در صفحه‌ای که با فونت درشت نوشته «ترک قطعی».
این حرف تند به نظر می‌رسد، ولی از تجربه می‌آید. وقتی ترکیب این شربت‌ها روشن می‌شود، تقریباً همیشه یکی از دو حالت است.
داخل این شیشه‌ها چیست؟
حالت اول: یک مخدر دیگر. تریاک، تنتور، متادون، ترامادول یا دیفنوکسیلات، حل‌شده در شربت شیرین. بیمار حس می‌کند خماری‌اش کم شده و خیال می‌کند دارد ترک می‌کند. در واقع فقط ماده‌اش را عوض کرده است، آن هم با مقداری که هیچ‌کس نمی‌داند چقدر است. این ادعای من نیست. رئیس گروه کنترل کیفیت آزمایشگاه‌های سازمان پزشکی قانونی گفته است برخی داروهای غیرمجاز ترک اعتیاد و قرص‌های دست‌ساز «حاوی مقادیر سمی متادون و ترامادول و دیفنوکسیلات» هستند و مقدار مخدر در آن‌ها «بسیار بالاتر از مقدار درمانی» است. همان گزارش از مرگ افراد جوان و سالمی می‌گوید که شب خوابیده‌اند و صبح بیدار نشده‌اند.
حالت دوم: ماده‌ای که اصلاً دارو نیست. گیاه خشک، رنگ، شکر، آرام‌بخش ناشناخته، گاهی چیزهای بدتر. این‌ها اعتیاد را درمان نمی‌کنند. فقط زمان می‌خرند تا بیمار ناامید شود و برگردد سراغ مصرف، با تحمل کمتر و خطر بیشتر.
سازمان غذا و دارو هم همین را گفته است. معاون اداره کل فرآورده‌های طبیعی این سازمان هشدار داده که عبارت‌هایی مثل «ترک فوری»، «ترک قطعی» و «سم‌زدایی کامل» نشانه اثربخشی نیستند و هیچ ماده غذایی، دمنوش یا مکملی به‌تنهایی درمان وابستگی به مواد نیست.
شربت گیاهی و عطاری ترک اعتیاد چه می‌شود؟
شربت‌ها و معجون‌های گیاهی و عطاری ترک اعتیاد از همین دسته‌اند. مجوز ندارند و فروششان غیرقانونی است. «گیاهی» بودن هم به معنی بی‌خطر بودن نیست. پژوهش علمی اثربخشی و ایمنی بیشتر این ترکیب‌ها را تأیید نکرده است. یک مرور نظام‌مند که کارآزمایی‌های بالینی گیاهان دارویی در علائم ترک مواد افیونی را بررسی کرده، بیش از یک‌سوم این مطالعات را در معرض خطر بالای سوگیری دانسته و نوشته است که نتایج باید با احتیاط دیده شوند و مطالعات بزرگ‌تر و دقیق‌تری لازم است. این درباره عصاره‌های استاندارد در کارآزمایی‌های کنترل‌شده است. معجونی که در عطاری در شیشه بی‌نام ریخته شده، حتی همین پشتوانه ضعیف را هم ندارد.
بدتر اینکه گاهی «گیاهی» فقط یک پوشش است. پزشکی قانونی گزارش کرده که در برخی کپسول‌های دست‌ساز به‌ظاهر گیاهی، داروی مخدر پودرشده با آویشن و جعفری مخلوط شده و با مقدار خطرناک به‌عنوان داروی گیاهی فروخته شده بود. روی شیشه نوشته گیاه؛ داخلش مخدر است.
خطرهایی که آگهی نمی‌نویسد
مشکل اصلی بی‌اثری نیست. مشکل این است که این شربت‌ها می‌کشند.
اوردوز. مخدرها تنفس را سرکوب می‌کنند. سازمان جهانی بهداشت صریح می‌نویسد اوردوز مواد افیونی می‌تواند به مرگ برسد. وقتی مقدار ماده در شیشه معلوم نیست، هر قاشق یک قمار است. اگر کسی کنارش الکل یا قرص خواب هم بخورد، خطر چند برابر می‌شود؛ پزشکی قانونی دقیقاً چنین پرونده‌ای را گزارش کرده است.
آریتمی قلبی. متادون فاصله QT در نوار قلب را طولانی می‌کند و می‌تواند به یک ریتم کشنده به نام تورساد دو پوآن برسد. مقاله‌های مروری در این زمینه کم نیستند و به همین دلیل، وقتی متادون در درمان رسمی تجویز می‌شود، پزشک قبل و حین درمان نوار قلب می‌گیرد، سابقه غش و بیماری قلبی را می‌پرسد و داروهای همراه را چک می‌کند. شربت خیابانی هیچ‌کدام از این‌ها را ندارد.
تشنج و کما. در همان منابع، غش و تشنج از نشانه‌های هشدار طولانی‌شدن QT ذکر شده‌اند. ترامادول هم خودش آستانه تشنج را پایین می‌آورد. بیماری که با شربت ناشناخته به اورژانس می‌رسد، اغلب با کاهش هوشیاری می‌آید و تیم درمان نمی‌داند با چه ماده‌ای طرف است.
همین ندانستن خودش یک خطر جداست. پزشک اورژانس برای مسمومیت با مخدر یک مسیر درمان دارد، برای تشنج ناشی از ترامادول مسیری دیگر، و برای آریتمی ناشی از متادون پایش قلبی طولانی‌تری لازم است. وقتی محتوای شیشه معلوم نیست، تیم درمان مجبور است حدس بزند و ممکن است نتواند مراقبت لازم و درست را به‌موقع انجام دهد. ساعت‌هایی که صرف حدس‌زدن می‌شود، گاهی همان ساعت‌هایی است که بیمار ندارد.
کودکان خانه. متادون شیرین است و شبیه آب. پزشکی قانونی از مرگ کودکی گزارش داده که شربت متادون پدرش را که در شیشه ماءالشعیر ریخته شده بود، خورده بود. در مشهد هم، طبق گزارش روزنامه خراسان در سال ۱۳۹۱، دختری دوازده‌ساله پس از نوشیدن شربت متادونی که در ظرف آب در یخچال بود، جان باخت.
پس درمان اعتیاد یعنی چه؟
اعتیاد بیماری مغز و رفتار است، نه کمبود یک شربت. درمانش دو بخش دارد و هر دو لازم است.
بخش اول سم‌زدایی است: پاک‌شدن بدن از ماده، با کنترل علائم ترک و پایش پزشکی. بعضی بیماران این مرحله را سرپایی می‌گذرانند و بعضی باید بستری شوند؛ این را معاینه تعیین می‌کند، نه آگهی. علائمی که نشان می‌دهد ترک در خانه دیگر امن نیست را در علائم خطر ترک مواد افیونی نوشته‌ام. اگر هم وسوسه ترک خانگی با معجون عطاری دارید، خطرات ترک خانگی و عطاری و ترک اعتیاد در منزل را بخوانید.
بخش دوم، که آگهی‌ها هرگز درباره‌اش حرف نمی‌زنند، درمان روانپزشکی و روان‌شناختی خود بیماری اعتیاد است. وسوسه، الگوهای فکری، روابط، و اختلال‌هایی که کنار اعتیاد نشسته‌اند: افسردگی، اضطراب، بی‌خوابی، دوقطبی، ADHD. بسیاری از بیماران اصلاً به این دلیل مصرف را شروع کرده‌اند. اگر فقط ماده قطع شود و این‌ها درمان نشوند، عود تقریباً قطعی است. این بحث را در قطع مصرف بدون درمان خلق باز کرده‌ام. ماه‌های اول هم شکننده‌ترین دوره است و رهاکردن درمان در همین زمان رایج است؛ درباره‌اش در قطع درمان در اوایل مسیر نوشته‌ام.
داروهای رسمی درمان وابستگی به مواد افیونی وجود دارند، اما دارو یعنی نسخه، پایش و پزشکی که مسئولیت می‌پذیرد. سازمان غذا و دارو هم تأکید کرده که انتخاب دارو و مقدار آن باید زیر نظر پزشک باشد. همین تفاوت، داروی درمانی را از شربت آگهی جدا می‌کند.
چطور آگهی فریبنده را بشناسید
اگر صفحه‌ای قول ترک چندروزه بدون درد داده، اگر روی شیشه ترکیب دقیق و پروانه سازمان غذا و دارو نیست، اگر فروشنده می‌گوید لازم نیست پزشک شما را ببیند، و اگر پول را کارت‌به‌کارت می‌خواهد، دیگر لازم نیست ادامه بدهید. هر کدام از این‌ها به‌تنهایی کافی است.
این فقط توصیه پزشکی نیست؛ قانون هم همین را می‌گوید. در قانون تعزیرات حکومتی امور بهداشتی و درمانی، عرضه و فروش دارویی که پروانه ساخت یا مجوز ورود از وزارت بهداشت ندارد جرم است و ارائه دارو بدون نسخه پزشک هم جرم شمرده شده است. فروش هر دارو بدون تجویز پزشک مسئول، یا بدون برچسبی که ترکیب واقعی آن را نشان دهد، تخلف قانونی است. پزشکی قانونی هم به استناد معیارهای سازمان جهانی بهداشت، دارویی را که ترکیبش مشخص نیست یا با برچسبش نمی‌خواند تقلبی می‌داند. فروشنده‌ای که این قواعد را دور می‌زند، درباره ترکیب شیشه‌اش هم به شما راست نمی‌گوید.
به این صفحه‌ها اعتماد نکنید. اگر شما یا یکی از نزدیکانتان می‌خواهید مصرف را قطع کنید، از یک ارزیابی درست شروع کنید. برای مشاوره و ارزیابی در کلینیک دی با شماره ۰۲۱-۷۵۳۵۴ تماس بگیرید.
پرسش‌های رایج
اگر با شربت خماری‌ام کم شد، یعنی جواب داده؟ نه. کم‌شدن خماری معمولاً یعنی شربت مخدر دارد. شما فقط ماده را عوض کرده‌اید.
کسی شربت خورده و بی‌حال شده یا نفسش کند است. چه کنیم؟ منتظر نمانید. فوراً با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید و شیشه را همراه ببرید.
ترک اعتیاد حتماً بستری لازم دارد؟ نه همیشه. نوع ماده، مدت مصرف، بیماری‌های همراه و شرایط خانه تعیین می‌کند. این تصمیم را روانپزشک بعد از معاینه می‌گیرد.
این مطلب برایتان مفید بود؟
مطالب بیشتری بخوانید یا برای مشاوره با کلینیک تماس بگیرید.
با یک کلیک، مطالب ایوان در «خبرهای برتر» گوگل برایتان بیشتر نمایش داده می‌شود.
ایوان را در گوگل منبع ترجیحی‌تان کنید